براى اينكه آيات دسته اول كه مورد بحث ما است حكم مىكند به اينكه گناهان كشته شده به ظلم ، به گردن قاتل ظالم است ، و وقتى به گردن او بود اگر مؤاخذه اش كنند ، به گناهان خودش مؤاخذه اش كرده‌اند ، و نيز آن آيات حكم مىكرد كه هر كس سنت بدى باب كند پيروان آن سنت به تنهايى آن گناه را مرتكب نشده‌اند ، باب كننده نيز مرتكب شده ، پس يك معصيت دو معصيت است ، و اگر حكم مىكرد به اينكه ياور ظالم در ظلمش و پيرو پيشواى ضلالت هر دو شريك در معصيتند ، و مثل خود ظالم و پيشوا ، فاعلند ، قهرا مصداق آيه : « لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى . . . » و نظاير آن مىشوند ، نه اينكه اين دو طايفه از حكم آيه نامبرده مستثنا باشند و يا مورد نقض آن واقع گردند . آيه شريفه : « وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ ، وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ ، وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ » « 1 » هم به همين معنا اشاره مىكند ، چون جمله ( و خدا به آنچه مىكردند داناتر است ) دلالت و يا حد اقل اشعار به اين دارد كه پرداخت و دادن عمل هر كسى به وى بر حسب علم خدا و محاسبه اى است كه او از افعال خلق دارد ، نه بر حسب محاسبه اى كه خلق پيش خود دارند ، چون خلق علم و عقل اين محاسبه را ندارند ، زيرا خدا اين عقل را در دنيا از آنان سلب كرده ، و در حكايت گفتار دوزخيان فرموده : « لَوْ كُنَّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما كُنَّا فِي أَصْحابِ السَّعِيرِ » « 2 » . و نيز در آخرت هم عقل و علم را از آنان گرفته مىفرمايد : « وَمَنْ كانَ فِي هذِه أَعْمى ، فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعْمى ، وَأَضَلُّ سَبِيلًا » « 3 » . و نيز فرموده : « نارُ اللَّه الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الأَفْئِدَةِ » « 4 » و در تصديق اين گرفتن علم و عقل فرموده : « قالَتْ أُخْراهُمْ لأُولاهُمْ : رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا ، فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ ، قالَ : لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ » « 5 » كه در اين آيه براى همه متبوعان و تابعان عذاب دو چندان اثبات

--> ( 1 ) و ميان آنان به حق داورى مىشود ، بدون اينكه ظلمى شوند ، و هر كس هر چه كرده به تمام و كمال داده مىشود ، و خدا به آنچه مىكردند داناتر است . « سوره زمر آيه 70 » ( 2 ) اگر ما مىشنيديم و تعقل مىكرديم ، از دوزخيان نمىبوديم « سوره ملك آيه 10 » ( 3 ) كسى كه در دنيا كور بوده در آخرت هم كور و بلكه گمراه تر است . « سوره اسرا آيه 72 » ( 4 ) آتش افروخته خدا كه بر دلها مسلط شود . « سوره همزه آيه 7 » ( 5 ) پيروانشان راجع به پيشروان خود گفتند پروردگارا اينان ما را گمراه كردند ، پس عذابشان را از آتش دو چندان كن ، خداى تعالى گويد همه را عذاب دو چندان است اما شما نمىدانيد . « سوره اعراف آيه 37 »